Piotr Paweł Bajer
Stylizacja heraldyczna czasow napoleońskich.
Herby Polaków wyróżnionych przez Napoleona.

Rewolucja Francuska 1789 roku spowodowała we Francji nie tylko zniesienie stanu szlacheckiego i monarchii, ale co
się z tym wiązało, abolicję heraldyki. Kres tej sytuacji położył w dziewiętnaście lat później Napoleon Bonaparte [1],
który w 1808 roku, po "restytuowaniu" instytucji szlachectwa, wprowadził nowy, ujednolicony system przedstawień heraldycznych wraz ze zbiorem praw i przepisów regulujących jego używanie [2]. Restytuowana, jesli w ogóle można
to tak określić, szlachta napoleońska, miała inny charakter niż, dawna szlachta. François R. Velde w artykule dotyczącym tytułów i heraldyki napoleonskiej [3] pisze że, zamysłem Napoleona (który notabene sam pochodził z rodziny szlacheckiej) było wyróżnienie osób, które w szczególny sposób przysłużyły chwały Cesarstwu, oraz także tym, którzy wysłużyli je sobie pełnieniem określonej funkcji na posadzie państwowej. Szlachta napoleońska miała być nadto, pozbawiona dawnych przywilejów oraz równa przed prawem z innymi stanami społecznymi [4]. Takie słowa jak "szlachta", czy "szlachcic",
w ogóle nie pojawiły sie w tekście dekretu z 1808 roku. François R. Velde sugeruje, ze słowo "szlachta", lub bardziej poprawnie "nowa szlachta", winno być zatem rozumiane, jako kolekcja tytułów nadanych w czasach Imperium Cesarskiego. W czasach Cesarstwa nadano ogólnie około 2200 tytułów. Tytuły te podlegały hierarchii, a ich porządek poczynając od najniższego, przedstawiał się nastepująco: chevalier de l'empire (kawaler), baron de l'empire, comte de l'empire (hrabia),
duc de l'empire (księżę tytularny), prince de l'empire (książę krwi).
Należy nadmienić, że Napoleon umożliwił  drogę do potwierdzenia szlachectwa, uzyskania tytułów cesarstwa i nowego
herbu, dawnej szlachcie tzw. ancien regime'u, to jest szlachcie która powróciła z emigracji i opowiedziała się po jego stronie.  Jako element rozpoznawczy w ich herbach, stosowano złotą dwunastopromienną gwiazdę kładzioną na figurze zaszczytnej koloru niebieskiego [5].

Wracajac do tematu systemu przedstawień heraldycznych, należy podkreślić, że był on nierozerwalnie związany z wyżej wspomnianymi tytułami. System ten, w swym zamyśle miał być odzwierciedleniem hierarchicznego rozkładu władzy w Imperium Cesarskim, jednoznacznie określać nie tylko kształt tarcz, emblematy opisujące rodzaje tytułów i sprawowane funkcje,  ale i liczbę piór czy zwojów utworzonych przez labry; w zależności od rangi danej rodziny szlacheckiej [6].

Inne przedstawienie zostało zaprojektowane dla nowo-nobilitowanych, inne dla baronów czy hrabiów; jeszcze inny wariant przysługiwał dygnitarzom lub rodzinom książęcym. Porzucono używanie takich elementow herbów, jak: hełmy, korony, czy  klejnoty [7], i zastąpiono je systemem czapek, czy biretów (franc. toque). Birety te, w zależności od liczby piór oraz rodzaju podpinki, odpowiadały danym godnościom szlacheckim, tym samym przejmując jak gdyby funkcję koron rangowych. Zrezygnowano również z takich ozdób przedstawienia heraldycznego, jak trzymacze czy wstęgi z mottem lub zawołaniem [8]. Heraldyka napoleońska wprowadziła również system znaków odpowiadających funkcjom sprawowanym przez obdarzoną danym tytułem osobę. Funkcję właściciela ziemskiego oznaczano - kłosem pszenicy; wojskowego - mieczem w słup; oficera medycznego - mieczem na opak w lewo skos;  biskupa barona - złotym krzyżem greckim; burmistrza lub prefekta - srebrnym murem blankowanym, nad którym umieszczano takąż siedmiolistną gałązkę dębową; mera - srebrnym murem blankowanym; członka College Electoral - złotą gałązką dębową w skos (fig. 19), itd. Symbole te umieszczano w narożnikach  (franc.  franc-quartier), w herbach baronowskich z lewej strony tarczy w polu czerwonym, w herbach hrabiowskich ze strony
prawej w polu błękitnym. Herby  książąt suwerennych (franc. prince souverain), książąt krwi (franc. prince) oraz książąt tytularnych (franc. duc) [9] rozróżniał oprócz biretów i labrów, system głowic i płaszczy książęcych. Dodatkowo i niezależnie od wyżej wymienionych istniał także system oznak, które umieszczane były pod tarczą, tak jak na przykład: dwie
skrzyżowane ze sobą laski marszałkowskie oznaczające urząd marszałka (fig. 20), dwa skrzyżowane ze sobą klucze - urząd wielkiego szambelana (fig.19), etc. Napoleońscy senatorzy mieli prawo do ozdabiania swoich herbów płaszczem (franc.  manteau) błękitnym podbitym bielą (fig. 17, 19).

Fig. 18 Aleksander hrabia Walewski.
Fig. 19 Wielki Szambelan hrabia de Montesquiou de Fezensac.

Heraldyka napoleońska dopuszczała również możliwość ozdabiania przedstawień herbowych medalami i odznaczeniami, umieszczanymi na łańcuchach lub wstęgach pod tarczą herbową. Dla Dam Cesarstwa, jako udostojnienie herbów, przewidziano tarczę sercową, złotą dla hrabin, a srebrną dla baronowych. Wdowy po wojskowych, ktorzy oddali swe życie
na ołtarzu ojczyzny, miały prawo obarczyć tarczę sercową czarnym mieczem na opak w słup [10].

Różnice w stylu przedstawień heraldycznych doby napoleońskiej są o tyle interesujące dla miłośników heraldyki polskiej,
iż tak wśród wyniesionych do godności szlacheckiej, jak i obdarzonych tytułami baronowskimi czy hrabiowskimi za Napoleona, znaleźli się również Polacy. Wizerunki ich herbów możemy spotkać w różnych publikacjach, takich jak "Księga herbowa" Ostrowskiego [11], czy "Tablice" Chrząńskiego [12]. Niestety duża część przedstawionych tam rysunków została ukazana bez uwzględnienia założeń stylu wprowadzonego przez Napoleona. Do charakterystycznych błędów przy prezentowaniu przedstawień heraldycznych tamtego okresu w rodzimych publikacjach należą: fatalne kształty tarcz (prawidłowo powinno się je przedstawiać jako XVIII/XIX-wieczne tarcze francuskie), pomijanie labrów, mylne przedstawienia rodzajów futer-podpinek przy biretach, czy wreszcie ukazywanie ponad nimi klejnotow. Warto też
zaznaczyć, iz cały szereg przedstawień herbowych nie pokrywa się z   rysunkami/opisami herbów z oryginalnych dyplomów.
Ważnym wydaje się więc zaprezentowanie kompletnych przedstawień herbowych tego stylu dla poszczególnych godności szlacheckich.

CHEVALIER (Kawaler)

Tytul chevalier przysługiwał nowouszlachconym i szlachcie nie utytułowanej, której pochodzenie zostało zatwierdzone przez I Cesarstwo. Otrzymanie medalu Légion d'Honneur (Legia Honorowa) [13] nie było równoznaczne z otrzymaniem tytułu kawalera cesarstwa. Tylko w przypadku, gdy odznaczenie to nadane bylo trzem kolejnym przedstawicielom tej samej rodziny (trzy generacje), najmłodszy przedstawiciel rodu automatycznie zostawal Chevalier de l'Empire. Wzorcowy herb kawalerów skladał się z tarczy, na której kładziono jedną z szeregu figur heraldycznych, zaszczytnych; z wykluczeniem jednakże głowicy, przeznaczonej do dekorowania herbów książęcych. Mógł to być: słup (fig. 4), pas (fig. 5), skos, krzyż, krokiew (fig. 3), podstawa (fig. 2,6), klin na opak, bordiura (fig. 1), tarcza sercowa, róg, prawy bok czy romb. Figurę taką przedstawiano zawsze w kolorze czerwonym, umieszczając na niej mały, srebrny krzyż Legii Honorowej, dla osób uhonorowanych tym odzaczeniem; lub srebrny pierścień dla osób bez tego wyróżnienia. Nad tarczą umieszczano czarny, aksamitny biret z zieloną podpinką obszytą srebrem, ze srebrną spinką i takąż kitą.

Tytul Chevalier de l'Empire został nadany około 385 osobom [14]. Jeśli chodzi o Polaków to tytuł ten, wraz z nowymi herbami otrzymali min.: Ludwik Krukowski, kapitan Legii Nadwiślańskiej (dalej L.N.), ur.15.VIII.1764 w Huszczce, dyplomem z 3.I.1812 (fig. 2); Wojciech Jerzy Lipowski [15], kapitan 1 pulku L.N., ur. 25.III.1786, zm.13.XII.1859, dyplomem z 3.I.1812 (fig. 4); Jozef Falk Regulski, szef batalionu L.N., ur.7.X.1773, zm.24.VII.1851, dyplomem z 9.X.1812 (fig. 5); Franciszek Krzysztof Wilhelm Schutz, szef batalionu 3-go pułku L.N., ur. 5.VIII.1778  w Warszawie,  zm. 15.I.1840, dyplomem z 5.VIII.1813 (fig. 3); Stanisław Smette (de Smette), kapitan 2-go pułku L.N., ur. 8.V.1781 w Rogowie, dyplomem z 9.X.1813 (fig. 6); Kajetan Wysocki, kapitan 1-go pułku L.N., ur. 16.VIII.1781 w Otwinowie, dyplom 17.IV.1815 [16] (fig. 1).

Fig. 1 Kajetan Wysocki                         Fig. 2 Ludwik Krukowski                 Fig. 3 Franciszek Schütz

Fig. 4 Wojciech Lipowski                 Fig. 5 Józef Falk Regulski           Fig. 6 Jean-Guillaume Boysset
                                                                                                           (lekarz wojskowy)

BARON
    
Wzorcowy herb przysługujący osobom, które otrzymały z rąk Napoleona tytuł baronowski składał się z tarczy, na której kładziono lewy, czerwony narożnik wraz z umieszczonym na nim złotym bądź srebrnym znakiem -  symbolem odpowiada-
jącym pełnionej funkcji, względnie prezentującym zasługi za jakie takowy tytuł został nadany (wśród wyróżnionych Polaków dominowali wojskowi tzw. baron militaire, a więc w narożnikach naszych rodaków często spotykamy miecz w słup). Nad tarczą umieszczano czarną, aksamitną czapkę, podbitą odwróconymi popielicami (franc. contra-vair) i obszytą złotem. Baronowski biret zdobiono nadto srebrną spinką i trzema strusimi piórami. Całe przedstawienie dodatkowo dekorowano pojedynczą "wolutą" srebrnych labrów, umieszczanych z każdej strony tarczy.
Spośród 1516 tytułów barona cesarstwa [17], siedemnaście zostało nadanych Polakom. Baronowie napoleońscy z polskim rodowodem to: Adam Dezydery Chłapowski, generał WP, ur.1790, zm.1879, dyplom 1811; Józef Grzegorz Chłopicki, generał WP, ur.1771, zm.1854, dyplom 1811 (fig. 7); Józef Grzegorz Chłusowicz, ur.1773, zm.1828, dyplom 1813; Jan Paweł Jerzmanowski, major szwoleżerów, ur.1779, zm.1862, dyplom 1813; Mikolaj Aleksander Kasinowski, pułkownik 1-go pułku L.N., ur.4.XII.1766 w Łopinowie, zm.1812, dyplom 3.VI.1811 (fig. 14); Stanisław Klicki, generał WP, ur.1775, zm.1847, dyplom 1812 (fig. 15); Florian Kobyliński, generał brygady WP, ur.1777, zm.1843, dyplom 3.VIII.1809; Michał Kosiński, pułkownik L.N., ur.3.XI.1810 w Krakowie, zm.1835, dyplom 11.XI.1813 (fig. 8); Jan Leon Hipolit Kozietulski, pułkownik WP, ur.24.VII.1781 w Skierniewicach, zm.1821, dyplom 26.IV.1811 (fig. 10);  Ludwik Kruszewski, kapitan pułku szwoleżerów L.N., ur.1789, zm.1813, dyplom 2.IX.1813; Józef Feliks Łazowski, generał dywizji, ur.1759, zm.1812,  dyplom 1810; Tomasz Łubieński, szef kompanii lekkokonnych, generał brygady WP, ur.29.XII.1784 w Szczytnikach, zm. 27.VIII.1870 w Warszawie, dyplom 13.II.1811 (fig. 13); Jan Nikodem Józef Michałowski, major, komendant 2-go pułku L.N., ur.25.IV.1770 w Wilnie, zm.1841, dyplom 14.VIII.1813 (fig. 14B); Andrzej Miłoszewicz, generał brygady, ur.1.V.1760 we Włoszech, dyplom 14.IV.1810 (fig. 9); Ambroży Mikołaj Skarżyński, szef szwadronu gwardzistów cesarskich, ur.1789, zm.1868, dyplom 1814 (fig.12); Ignacy Ferdynand Stokowski, szef szwadronu szwoleżerów, generał brygady WP, ur.26.VIII.1779 w Sierpowie, zm.1827, dyplom 20.VI.1811 (fig.11); Józef Bonawentura Ignacy Załuski, oficer szwadronu szwoleżerów, pułkownik, generał brygady WP, ur.17.VII.1787 w Ojcowie, zm.25.IV.1866 w Krakowie, dyplom 16.VIII.1813. 

Fig. 7  Józef baron Chłopicki                                                        Fig. 8 Michał baron Kosiński

Fig. 9  Andrzej bar. Miłoszewicz                                                   Fig. 10  Jan bar. Kozietulski

Fig. 11  Ignacy bar. Stokowski                                                   Fig. 12  Ambroży bar. Skarżyński [24]

Fig. 13  Tomasz bar. Łubieński                                                   Fig. 14  Mikołaj bar. Kąsinowski

Fig. 14B Jan bar. Michałowski

COMTE (Hrabia) 

Herb przysługujący osobom wyróżnionym tytułem hrabiowskim składał się z tarczy ozdobionej prawym narożnikiem błękit-
nym, na którym umieszczano złoty lub srebrny znak - symbol. Znak ten odzwierciedlał tak, jak i w przypadku baronów, albo sprawowaną funkcję, albo zasługi, za jakie został nadany. Nad tarczą umieszczano czarny aksamitny biret, podbity odwróconymi gronostajami (franc. contra-hermine) i obszyty złotem. Biret dekorowano złoto-srebrną spinką i pięcioma strusimi piórami.
Tarczę herbową okalały podwójne labry (dwie "woluty" z każdej strony tarczy), przy czym "woluty" górne przedstawiano jako złote; dolne zaś jako srebrne.

Tytułem hrabiego Napoleon wyróżnił dwóch Polaków. Byli to: Wincenty Korwin Krasiński, pułkownik szwoleżerów, szambelan cesarski, generał dywizji WP, ur.30.I.1783 w Boremblu, zm. 24.XI.1858 w Warszawie, dyplom 13.VI.1811 (fig.16); Aleksander Florian Józef Walewski, ur. 4.V.1810 w Walewicach [18], zm. 28.IX.1868 w Sztrasburgu, dyplom 5.V.1812 (fig.18).

Baron Dufriche Desgenettes                                                   Fig. 15  Stanisław bar. Klicki

            Fig. 16  Wincenty hr. Korwin Krasiński                                      Fig. 17  Senator Cesarstwa
                                                                                                                             Hrabia de Segur

Ogólnie w czasach Cesarstwa nadano 251 tytułów hrabiowskich.[19]

Choć nikt z Polaków nie otrzymał żadnego tytułu powyżej godności hrabiowskiej, dla porządku warto jednak podać jak prezentowały się inne wzorce przedstawień herbowych, dla książąt tytularnych, książąt krwi i dygnitarzy państwowych,
oraz dla książąt suwerennych.

DUC (Książę Tytularny)

Tarczę herbową zdobiła głowica czerwona usiana (franc. seme) srebrnymi pięcioramiennymi gwiazdami (franc. etoile). Nad tarczą kładziono czarny biret podbity gronostajem, obszyty złotem, ze złotą spinką i siedmioma strusimi piórami. Do ozdób zewnętrznych herbu należały potrójne, złote labry (po trzy woluty z każdej strony tarczy) i błękitny płaszcz (franc. manteau) podbity popielicami (fig. 20).

Fig. 20 Marszałek Michel Ney książę d'Elchingen

PRINCE / GRAND DIGNITAIRES
(Książę Krwi / Dostojnicy Państwowi)

Tarcze książąt krwi / dygnitarzy, ozdabiano głowicą błękitną usianą pszczołami złotymi [20]. Nad  tarczą lokowano czarny aksamitny biret podbity łasicami, obszyty złotem, zdobiony  złotą  spinką  i siedmioma  piórami  strusimi.   Po  obu  stronach  tarczy  kładziono potrójne złote labry. Całość zaś umieszczano na płaszczu książęcym błękitnym, usianym pszczołami złotymi,
a podbitym gronostajami (fig. 21).

Fig. 21 Jean Jacques książę De Camaceres (Wlk. Kanclerz Cesarstwa)

PRINCE SOUVERAIN (Książę Suwerenny)

Tarczę herbową książąt suwerennych [21] ozdabiano głowicą błękitną ze złotym cesarskim orłem w jej centrum. Tarczę kładziono bezpośrednio na płaszczu książęcym błękitnym, podbitym gronostajami i zwieńczonym książęcą koroną typu francuskiego (fig. 22).

                                                       Fig. 22 Książę Suwerenny
                                                                   Karol Maurycy de Talleyrand - Perigord, książę Benewentu

Osobny rozdział w heraldyce napoleońskiej stanowią herby duchowieństwa oraz heraldyka miejska.

Osoby duchowne, które sprawowały za czasów Pierwszego Cesarstwa funkcję biskupa lub wyższą, a nie pochodziły
z rodzin szlacheckich, zostawały nobilitowane. Przysługiwało im prawo do własnego herbu ozdabianego narożnikiem [22] odpowiadającym danemu tytułowi szlacheckiemu, oraz możliwość przekazania, tak herbu jak i tytułu, na dzieci swojego rodzeństwa [23]. Stylowo heraldyka kościelna była bardzo blisko związana z oficjalnym trendem w przedstawieniach herbowych i zawierała w sobie wszystkie wcześniej już przedstawione elementy, takie jak birety, czy przypominające
kształtem woluty - labry. Tym co odróżniało herby duchowieństwa od heraldyki świeckiej były oznaki kościelne umiesz-
czane wokół przedstawienia heraldycznego lub w nie włączone, takie jak: kapelusze biskupie, sznury i chwosty, pastorały, infuły czy podwójne krzyże (patryjarsze).

Heraldyka miejska oparta była zaś na trójklasowym podziale i ściśle wiązała się z uznaniem zasług danego miasta w okresie wojen. Stworzone przez Napoleona wzorce przedstawień charakteryzowały się oplatającym tarczę wieńcem z liści waw-
rzynu i dębu, kładzionymi bezpośrednio na tarczach koronami, czy wreszcie figurami heraldycznymi umieszczanymi na tarczy, jak głowica, czy narożnik.
 
Zamykając temat stylizacji herbów epoki I Cesarstwa, warto zwrócić uwagę również na same figury heraldyczne, które
dostały się na tarcze w tym okresie, oraz sposób ich przedstawienia. Charakterystyczną cechą jest to, że pojawiły się
i zaczęły dominować elementy uzbrojenia i architektury militarnej: szable, lufy i kule armatnie, muszkiety, baszty, lub budowle typu fortyfikacyjnego. Wszystkie elementy były przedstawiane, w przeciwieństwie do heraldyki klasycznej, w manierze zbliżonej do realizmu. Na tarczach osób, które odbyły kampanie w Egipcie (1798) często  pojawiały   sie    również   przedmioty   orientalne: palmy, piramidy, wielbłądy itp.

W herbach naszych rodaków natomiast często można spotkać figury heraldyczne z ich dawnych herbów rodowych. W niektórych przypadkach figury te zmieniły swój charakter, jak np : w herbie Mikołaja Kasinowskiego, gdzie srebrna pomłość
z herbu Nałęcz została zamieniona na zielony wieniec wawrzynu w polu złotym (fig. 14). Niektóre z herbów zmieniły
natomiast tylko swe barwy, jak np: herb Tomasza Łubieńskiego (fig. 13) oryginalnie w polu sercowym srebrnym z obrzeżem złotym czarna żubrza głowa wprost, przeszyta od góry srebrnym mieczem w prawo skos; w polu trzecim złotym rycerz na białym koniu, z tarczą czerwoną, w której srebrny krzyż podwójny etc. Temat ten wykracza jednak poza ramy tego
artykułu, a głębszej analizy możnaby dokonać tylko po wnikliwym zapoznaniu się ze wszystkimi przedstawieniami herbów nadanych Polakom przez Napoleona.
   
Kres heraldyce napoleońskiej położył upadek I Cesarstwa, kiedy to zrezygnowano z biretów, labrów, etc. wprowadzonych przez Napoleona i powrócono do dawnego stylu przedstawień heraldycznych i eksponowania rodów utytułowanych poprzez dekorowanie tarcz odpowiednimi koronami rangowymi w stylu francuskim (dla baronów byla to korona z francuskiego
zwana tortil, czyli złota obręcz opleciona sznurem pereł, z których widoczne są trzy lub cztery pęta, wysadzana drogimi kamieniami; dla hrabiów złota korona z dziewięcioma pałkami zakończonymi perłami i wysadzana drogimi kamieniami). Jedynym dziś śladem po tamtej epoce są w niektórych herbach narożniki, które z czasem stały się nierozerwalną częścią przedstawień heraldycznych, świadcząc o walecznych losach przodków danego rodu. Takie herby można spotkać jeszcze
dziś w heraldyce polskiej wśród takich rodów, jak: baronowie Chłapowscy herbu Drya, czy baronowie Skarżyńscy herbu Bończa.

Okres heraldyki napoleońskiej, który usystematyzował tę naukę tak, aby odzwierciedlała ona hierarchiczny system
Cesarstwa, oceniać można bardzo różnie. Napewno przedstawienia heraldyczne tego okresu miały niewiele wspólnego z heraldyką klasyczną, tak pod względem ducha, jak i formy; ale były one za to logicznym ciągiem w ewolucji artystycznej
tejże heraldyki. Odzwierciedlały tak styl epoki, jak i kierunki panujące w sztuce, architekturze i rzemiośle. Pomimo tego, że fenomen jakim była heraldyka I Cesarstwa nie miał żadnych implikacji na dalszy rozwój sztuki heraldycznej w Polsce, temat ten zasługuje na poważne studia, tym bardziej, że wśród rodzimych publikacji panuje ogromna luka informacyjna dotycząca tego okresu. Mam nadzieję, że niniejszy artykuł choć trochę tę lukę wypełnił i będzie przyczynkiem do dalszych badań w
tym temacie.

ilustracje : Piotr Paweł Bajer,  szrafirunek : Iga R. Bajer


BIBLIOGRAFIA 

Bedingfels, Henry i Gwynn-Jones, Peter - Heraldry, Londyn, 1993.
Chaix D'Est-Ange, Gustave - Dictionaire des famillies francaises anciennes au notables a la fin du XIX siecle,
Paryż, 1983.
Chrząński S. - Tablice odmian herbowych, Warszawa 1909.
Dudziński, Paweł, Alfabet heraldyczny, Warszawa: Diogenes, 1997.
Fox-Davies, Arthur Charles - The Art of Heraldry, Londyn, 1986.
Friar, Stephen (ed.) - A New Dictionary of Heraldry, Londyn, 1987.
Heim, Bruno Bernard - Heraldry in the Catholic Church, Its Origin, Customs and Laws, Gerrard Cross, 1978.
Łoza, Stanisław - Polacy ozdobieni Legią Honorową 1803 - 1923, Zamość, 1923.
Leitgeber, Sławomir - Nowy Almanach Błękitny, Poznań - Warszawa, 1993.
Mathieu, Remi - Le system heraldique francais. Collection d'etudes historiques, dirigee par Jacques d'Avout,
Paryż, 1946.
Neubecker, Ottfried, Heraldry, Londyn, 1988.
Ostrowski, Juliusz, Księga herbowa rodów polskich, T.I-XIX, Warszawa, 1897-1906.
Reverend, A., Armorial de 1-er Empire, T.I-IV, Paryż, 1894-1897.
Saffroy, Gaston, Bibliographie genealogique, heraldique et nobiliaire de la France, T.I-VI, Paryż, 1968.
de Sereville, E. i de Saint Simon, F., Dictionnaire de la noblesse francaise, Paryż, 1980.
Simon, Henry, Armorial General de ląEmpire Francais, Paryż, 1812.
Stalins, Baron, Vocabulaire-Atlas Heraldique, Societe du Grand Armorial de France, Paryż, 1952.
Velde, Francois R., Napoleonic Titles and Heraldry, (artykul z 15.IV.1999 roku);
dostepny na stronie internetowej: http://www.heraldica.org/topics/france/napoleon.htm.
von Volborth, Carl-Alexander, Heraldry-Customs, Rules and Styles, Dorset, 1981.
von Volborth, Carl-Alexander, The Art of Heraldry, Londyn, 1991.
Woodcook, Thomas, The Oxford Guide to Heraldry, Londyn, 1988.

PRZYPISY

[1] Napoleon Bonaparte rządził Francją jako konsul od 1799 do 1804, a jako cesarz od 1804 do 1814 roku
(rządził również przez okres trzech miesięcy w roku 1815, tzw. Sto Dni).

[2] Dekret Napoleoński z 1 marca 1808 roku, o nowej szlachcie i nowych przedstawieniach   heraldycznych.

[3] Francois R. Velde, Napoleonic Titles and Heraldry, (artykul z 15.IV.1999 roku); dostępny na stronie internetowej: http://www.heraldica.org/topics/france/napoleon.htm.

[4] Mówi o tym, art. 6, dekretu z 1 marca 1808 roku.

[5] Paweł Dudziński, Alfabet heraldyczny, Warszawa: Diogenes, 1997, str. 180-181.

[6] Przedstawienia wszystkich wariantów zostały omówione przez H. Simon Armorial General de L'Empire Francais,
Paris 1812.

[7] Warto przy tym zwrócić uwage na fakt, iż klejnoty w heraldyce francuskiej były i tak rzadko spotykane. Ich rola
byla dużo mniejsza niż na przykład w heraldyce angielskiej, czy niemieckiej. A.C. Fox, The Art of Heraldry, London,
1986, str. 261.

[8] Henry Bedingfels i Peter Gwynn-Jones, Heraldry, Londyn, 1993.

[9] W przeciwieństwie do zwyczajowo obowiązujących praw w innych państwach europejskich, system  napoleoński
stawiał rangę księcia tytularnego poniżej godności księcia krwi.

[10] Dudziński, Alfabet, str. 180-181.

[11] J. hr Ostrowski, Ksiega herbowa rodow polskich,  T. I-XIX, Warszawa, 1897-1906. Wśród błędnych rysunków
w tejże pracy wymienić można choćby herb barona Chłopickiego nr 360, str. 71 - zły rodzaj podpinki, (winny być
odwrócone popielice); czy herb hrabiego Krasińskiego nr 1567, str. 273 - zły rodzaj podpinki (winien być odwrócony gronostaj), brak labr, dołączenie motta.

[12] S. Chrząński, Tablice odmian herbowych,  Warszawa, 1909.

[13] Według wytycznych dekretu cesarskiego z 11 lipca 1804, odznaką orderową była gwiazda o pięciu podwójnych promieniach, pokryta białą emalią. Srebrna przyslugiwała   legionistom, a złota pozostałym trzem klasom. Pośrodku gwiazdy umieszczano okrłgłą tarczę, otoczona wieńcem z liści dębu i wawrzynu. Na awersie znajdowała się głowa Cesarza,
a w skraju  napis: "NAPOLEON, EMPEUREUR DES  FRANÇAIS";  na rewersie, orzeł napoleoński trzymający w
szponach pioruny, z dewizą w skraju: "HONNEUR  ET PATRIE". Odznaka ta, według Monitora nr 294 z 13 lipca
1804 roku miała być noszona na czerwonej wstędze. Od 14 kwietnia 1806 roku odznaki Legii Honorowej zostały
ozdobione dodatkowo koroną cesarską umieszczaną nad odznaką. Ze zmierzchem Pierwszego Cesarstwa na końcach
ramion gwiazdy dodane zostały kulki. S. Łoza, "Polacy ozdobieni Legią Honorową 1803 - 1923", Zamość 1923,
str. 13 - 16. Przy odtwarzaniu rysunków przedstawień heraldycznych okresu napoleońskiego należy pamiętać, że wszelkie odznaki Legii Honorowej powinny w swej formie odpowiadać wyżej przedstawionemu kanonowi.

[14] Velde, Napoleonic.

[15] Potomkowie Wojciecha Lipowskiego zostali naturalizowani we Francji i do dziś używają herbu nadanego za czasów napoleońskich i nazwiska de Lipowski.  E. de Sereville, F. de Saint Simon, Dictionnaire de la noblesse francaise, Paryż, 1980, str. 561.

[16] Przypadek uzyskania dyplomu w czasie Stu Dni, przez Wysockiego, który notabene został wyniesiony do rangi
kawalera dekretem z 13.III.1813 roku, nie był wypadkiem odosobnionym i miał tą samą wagę co wcześniej wydawane dyplomy.

[17] Velde, Napoleonic.

[18] Aleksander Walewski był naturalnym synem Napoleona I i Marii Łączyńskiej. Został on uznany przez mąża Łączyńskiej, Anastazego Walewskiego herbu Kolumna.

[19] Velde, Napoleonic.

[20] Napoleon zarezerwował dla siebie płaszcz (franc. pavillon) purpurowy (fioletowy) usiany złotymi pszczołami, a podbity gronostajami. Znaczenie jakie przywiązywał on do znaku pszczoły podkreśla fakt ozdobienia nim swojego płaszcza koronacyjnego. Symbol pszczoły adoptował ponoć Napoleon pod wpływem historii, która głosi, że pszczoła była oznaka Childerica, ojca króla Franków - Clovisa. A.Fox-Davies, op. cit., str. 297

[21] Grupę książąt suwerennych stanowili: ks. Berthier de Neuchatel, ks. Bernadotte de Ponte-Corvo i ks. Talleyrand de Benevent. O.Neubecker, Heraldry, London, 1988, str. 51.

[22] Lewy czerwony narożnik, w którym znajdował się złoty grecki krzyż przysługiwał biskupom baronom (franc. baron eveque), zaś prawy błękitny narożnik ze złotym krzyżem kawalerskim, arcybiskupom hrabiom (franc. comte archeveque). H.Simon, op. cit. , tabl V.

[23] O czym pisze, B.Heim, Heraldry in the Catholic Church, Its Origins, Customs and Laws, Gerrards Cross, 1978, str. 45.

[24] Właściwy herb Barona Ambrożego Skarżyńskiego tak jak jest on przedstawiony na ilustracji zawiera w polu trzecim czerwonym most srebrny o trzech filarach z napisem 'Berry-Au-Bac', a nie jak to pokazują błędnie niektóre źródła - chorągiew kościelna (herb Radwan). Pragnę podziękować Panu Baronowi Mirosławowi Skarżyńskiemu (potomkowi 
w prostej linii Ambrożego Skarżyńskiego), który zwrócił mi uwagę na tenże błąd i zasugerował, że niewłaściwa wersja herbu wywodzi się zapewnie z 'Księgi herbowej rodow polskich' Juliusza Ostrowskiego. Błędna interpretacja jakiegoś wizerunku herbu, być moze z niewyraźnie odbitej pieczęci herbowej, przemieniła rysunek mostu (zdobytego w 1814 roku przez szwadron szwoleżerów dowodzonych przez Ambrożego Skarżyńskiego), w chorągiew kościelną..

Powrót

14-05-MM; 26-01-MMVI