Koniec XIX i poczatek XX wieku był okresem trudnym dla tej warstwy spolecznej. Szereg jej przedstawicieli bralo czynny udzial w powstaniach narodowych sprawujac w nich role przywodcze. W przeciwienstwie do pozostalych warstw spolecznych, ktorej zaangazowanie bylo najczesciej mniejsze szlachta przelewala krew za Ojczyzne ponoszac najwiecej strat: zsylki na Syberie, konfiskaty majatkow, egzekucje ( Traugutt ). Czolowi przedstawiciele ruchu niepodleglosciowego w XX wieku tacy jak Jozef Pilsudski oraz szereg innych wyzszych dowodcow wojskowych ( np. Sikorski) wywodzilo sie z polskiej szlachty. Rowniez hierarchowie koscielni byli zwiazani z tym stanem np.: kardynalowie Kakowski czy Sapieha.

Szlachta byla warstwa najbardziej rozbudzona patriotycznie ponoszaca wszystkie konsekwencje aktywnej dzialalnosci na rzecz niepodleglego kraju.

W latach 20 - tych i 30 - tych nastapil zgodnie z tendencjami swiatowymi duzy rozwoj intelektualnej warstwy chlopskiej i mieszczanskiej. Czesc ich przedstawicieli zasililo szeregi polskiej inteligencji, ktora jednoczesnie zdominowana byla w dalszym ciagu przez szlachte. W nastepstwie tego   powstawaly malzenstwa mieszane, a ich potomkowie nie zawsze ( w wypadku ojca szlachcica) zachowywali swiadomosc przynaleznosci do swojej warstwy.

Najczescie swiadomosc tradycji i kultury oraz historii rodow zachowaly w tym czasie warstwy ziemianskie, chociaz nie wszyscy jej przedstawiciele pochodzili ze szlachty.

Mimo pelnej demokracji i rownosci wszystkich stanow swiadomosc tradycji rodzinnej ( co zobowiazywalo do okreslonych postaw w zyciu ) jak rowniez sposob bycia, zachowania sie, wyrazania w zyciu codziennym najczesciej wyroznialy pozytywnie potomkow szlachty.

Ostatni okres w naszej historii - II wojna swiatowa i czasy rezimu komunistycznego okazaly sie najbardziej tragiczne.

Fizyczna eksterminacja szlachty i ziemianstwa, zmasowany atak propagandowy, wychowywanie w szkolach mlodziezy w duchu nienawisci do przeszlosci szlacheckiej, falszowanie historii, grabiez dorobku pokolen spowodowaly olbrzymie spustoszenie wsrod szlachty polskiej.

W tej sytuacji wiekszosc potomkow rodow szlacheckich zatracilo swiadomosc swego pochodzenia, a tradycja rodzinna przestala ich interesowac.

Obecnie istnieje, co jest pocieszajace, spora ilosc potomkow dawnych rodow szlacheckich, najczesciej wywodzacych sie z inteligencji humanistycznej ( lub o zainteresowaniach humanistycznych ), ktorzy chca poznac przeszlosc rodowa, interesuje ich kim byli i co robili ich dziadowie.

Bardza wazna sprawa jest rowniez odklamanie zafalszowanej historii, rozbudzenie swiadomosci, integracja osob podobnie myslacych. Po dlugim okresie braku mozliwosci dzialania i zrzeszania sie w organizacje, ktore bylyby nie sprzyjajace doktrynie totalitarnej, w nowej wolnej Rzeczypospolitej pragna oni podjac dzialania reaktywujace ta zapomniana grupe spoleczna. Haslo Zwiazku Szlachty Polskiej widniejace na jego godle - do wyzszych celow urodzilismy sie - nalezy traktowac jako zobowiazanie do wytezonej pracy dla Ojczyzny, do podnoszenia wlasnych kwalifikacji zawodowych, kultury osobistej.

Szereg przodkow, ktorzy piastowali urzedy w dawnej Rzeczypospolitej, walczyli w jej obronie, budowali jej wielkosc - to wzor do nasladowania dla ich potomkow. Wzorowi temu nie nalezy sie sprzeciwiac, nie wolno byc czlowiekiem bez godnosci, honoru, zlym wspolobywatelem. Zachowujac do pewnego stopnia odrebnosc kulturowa tak nalezy rozumiec dazenie obecne do integracji szlachty polskiej.