Dariusz Marchewka
Miłonice

W Miłonicach na południe od drogi Zalesie-Jankowice położony jest dwór drewniany na fundamentach z cegły i kamienia polnego, który daje widome świadectwo dawnej świetności tej parafialnej wsi i zasobności jej kolejnych właścicieli. Powstanie parafii w Miłonicach nastąpiło dość późno, bo dopiero na początku drugiej połowy XV w., a więc już po okresie, w którym liczba nowo powstałych parafii w Polsce była największa. Jej powstanie należałoby wiązać ze zmianami własnościowymi, jakie nastąpiły w końcu XIV stulecia w odniesieniu do naszej miejscowości, które uczyniły z niej siedzibę młodszej linii Oporowskich herbu Sulima, biorącej swój początek od Mikołaja, kasztelana brzezińskiego, piszącego się z Miłonic, rzadziej z Oporowa, w r. 1457 fundatora kościoła parafialnego w Miłonicach. Świątyni zrazu drewnianej, już w XVI wieku zastąpionej budowlą murowaną, lepiej oddającą pozycję majątkową jej kolatorów.

Miłońsy i ich kościelna fundacja

Potomkowie wspomnianego Mikołaja przyjęli nazwisko Miłońskich, dając wyraz swojemu przywiązaniu do gniazda rodowego. Już jego syn Władysław, dziedzic na Miłonicach i pobliskim Turzynowie pisze się wyłącznie Miłoński i nie używa w swojej tytulaturze odniesienia do Oporowa. Z jego osobą należy wiązać budowę nowego murowanego kościoła parafialnego, którego czas powstania prawdopodobnie przypadł na okres sprawowania przez fundatora godności kasztelana inowłodzkiego. Nowa świątynia przetrwała w niezmienionym kształcie ponad trzy stulecia, jednak pod koniec wieku XVIII ze starości, czy też z zaniedbania powinności kolatorskich, jej stan nie przedstawiał się najlepiej. Opisanie kościoła z czasów kiedy Miłonice pozostawały własnością Brochockich, pokazuje mało korzystny obraz. “ Kościół jest murowany, dachówką pokryty lecz dach ten od strony tej ku Krosniewicom ze szczytu zły, dziurawy i wiele dachówek brakuje. Na drugiej stronie od wsi jest lepszy, ale i ten potrzebuje przełożenia i podrzucenia. Przy tym kościele jest dzwonnica przystawiona, przez którą do kościoła wielkimi drzwiami wchodzą ta tarcicami obita, a kopuła czyli wieża także okrągła na tej dzwonnicy przyfasowana tarciczkami obita, lecz te już w niektórych miejscach odpadają. Szczyt za tą dzwonnicą u kościoła nie wszystki zabity, a drugi szczyt zamurowany. W kościele podłoga w czwartej części kościoła osobliwie pod chórem zgniła dlatego że ciecze”.

Dopiero w 1868 roku kościół w Miłonicach doczekał się gruntownej reperacji i odnowienia wspólnym wysiłkiem wszystkich parafian, jednak największe obciążenia poniósł Władysław Walewski, dziedzic majątku i kolator świątyni. W 1923 roku kościół nawiedził podczas pasterskiej wizytacji ks. kardynał Aleksander Kakowski, serdecznie witany przez wiernych, prowadzony od granic parafii do kościoła w asyście honorowej banderii, wystawionej sumptem dziedzica Szypowskiego.

Starożytną świątynię w Miłonicach rozebrali Niemcy podczas ostatniej wojny.

Brochoccy w Miłonicach

Trwałym śladem pozostawionym przez Brochockich, jest dwór modrzewiowy, który w niezmienionej bryle architektonicznej, co jest wielką rzadkością, można dzisiaj zobaczyć w Miłonicach. Budynek po ostatniej wojnie został adoptowany na mieszkania dla kilku rodzin, przez co jego układ wnętrza uległ zmianom i nie odpowiada już pierwotnemu założeniu. Tym niemniej wiejska siedziba Brochockich oparta na planach zawartych w traktatach i wzornikach architektonicznych swoich czasów, jest typowym przykładem szlacheckiego dworu, który w okresie saskim stanowił podstawowy element polskiego krajobrazu architektonicznego.

Brochoccy herbu Osoria pojawili się na ziemi łęczyckiej dopiero w XVIII wieku i bardzo szybko weszli w skład zamożnej i utytułowanej szlachty. Niezwykle szybki awans społeczny, który był ich udziałem, wynikał ze zniszczeń wojennych, niosących w łęczyckiem ruinę średnioszlacheckim fortunom i powodujących znaczne rozwarstwienia stanu szlacheckiego. Dość powiedzieć, że Jan Tomasz Brochocki awansując ze stolnika brzezińskiego na wysoki urzędu chorążego orłowskiego był w łęczyckiem posesorem dziedzicznym 7 wsi, co stawiało go w rzędzie najmajętniejszych miejscowych ziemian, z których wówczas zaledwie 9 w całym województwie było właścicielami więcej niż 5 wsi. W skład Janowych majętności wchodziły wsie Grochów, Grochówek, Orłów, Pniewy, Bielice, Wola Nowska i Miłonice. Dwie z nich Grochów i Miłonice były wsiami parafialnymi i na ich właścicielach ciążyły obowiązki kolatorskie oraz przywilej obsadzania proboszcza. Jan Brochocki zmarł w 1783 r., trzymając chorążstwo większe łęczyckie, które obok godności podkomorzego było najwyższym w hierarchii urzędem ziemskim. Dobra Miłonice z przyległościami Wymysłów, Cudnik, Wola Nowska otrzymała w dożywocie żona zmarłego Domicella z Cieńskich, zgodnie z mężowskim zapisem oblatownym w księgach grodzkich łęczyckich.

Dwór z drzewa rżniętego

Dla Antoniego syna chorążego łęczyckiego, nie wystarczał już, jeszcze przez ojca wysoko ceniony, wzór poczciwego ziemianina, pozbawionego większych ambicji. Status ziemianina przestał być dla niego celem samym w sobie i w przypadku jego ambicji był jedynie materialną podstawą do realizacji innych dążeń. Poszukując dla siebie kariery na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, mało uwagi poświęcał zajęciom gospodarskim i w tych sprawach wyręczał się dzierżawcami swoich majątków. W przypadku dóbr Miłonice nosił się z zamiarem szybkiej ich sprzedaży, jednak na przeszkodzie stała oprawa posagowa, która zapewniała dożywotnie użytkowanie majątku jego matce. Pomimo tych trudności, doszło w końcu do sprzedaży Miłonic Józefowi Bagniewskiemu, który przez kilka lat pozostawał jedynie ich formalnym właścicielem. Dopiero w 1814 roku nowy dziedzic rzeczywiści wszedł w ich posiadanie, jednak w umowie z nim, Domicella Brochocka zastrzegła sobie prawo korzystania na własne potrzeby z połowy dworu i połowy folwarku. Przy tej okazji sporządzono inwentaryzację dóbr wraz z opisem stanu zabudowy, w tym również dworu.

“Dwór z drzewa rżniętego w węgły na przyciesiach podmurowanych postawiony. Dach łamany, gontami pobity. Przycieś pod tym dworem, w tej połowie którego szczyt na trakt krośniewicki patrzy tak boczna iako i szczytowa, dolna zaś od ganku wokół zgniła, a osobliwie od ogrodu gdzie nad przyciesią i bal wygnity. Połowa tego dworu przez niedokładne podmurowanie od strony tej która jest szczytem na stajnię wlazł trochę w ziemię. Potrzebuje wyważenia nowych przyciesi i podmurowania. Dach nowej pobitki wymaga gdyż tylko na ganku i kawałkiem na wyższym dachu czyli łamaniu w połowie połatany, reszta zła i ciecze. Wchodząc do tego dworu są schody na ganku na słupach dwóch będącym (.....).. Słupy w tym ganku podmurowania potrzebują. Do sienie wchodząc są drzwi podwójne, fasowane, bretnalami żelaznemi wybite z zamkiem, antabą, zawiasami i zawiaskami żelaznymi. W sieni podłoga i ta w końcu tarcia (...) zgniła. W tej sieni po prawej ręce jest pokój do którego drzwi podwójne z zamkiem, zawiasami żelaznemi. Okna dwa w drzewo oprawne, w których jest po dwie kwatery z zamknięciem, całe. Obicie na płótnie malowane, ale to przez zaciekanie, zniszczone w jednym rogu pokoiu, a w ścianie naprzeciwko drzwi podziurawione. W tym pokoiu piec z kafli lecz tych nie znać bardzo bo wierzchem jest wybielony i lepione w nim szpary, kominek kopiasty. Posadzka stolarską robotą w tafle, w której tafli sześć zepsutych, a reszta przełożenia potrzebuje bo powpadała w ziemię. Sufit w tym pokoiu z trzciny, wapnem z gipsem wyrzucany, lecz w jednym rogu kawałkami wyleciał a nad oknami już porysował się dlatego że zacieka. Z tego pokoiu jest pokoik naprzeciwko drzwi z sieni do pokoiu idących. Do tego drzwi pojedyncze z zamkiem francuskim, żelaznym na zawiasach okrągłych. W nim okien dwa dobrych, otwieranych z zamknięciem. Obicie podłogi i sufitu, tak jak w pokoiu pierwszym ale dobre, tylko tyle, że nad oknami gzymsu sufitowego trochę wyłupało się”.

Dwór w Miłonicach - elewacja wschodnia (ogrodowa). Zdjęcie z ok. 1900 r.
w zbiorach Kazimierza Walewskiego - Gdańsk

Wzór człowieka gospodarującego

Za czasów kolejnych właścicieli dwór w Miłonicach był nie tylko ośrodkiem życia towarzyskiego czy kulturalnego, był przede wszystkim miejscem podejmowania decyzji ekonomicznych. Nowi gospodarze niezależnie od okoliczności zewnętrznych, sami własnym sumptem i na własną odpowiedzialność tworzyli skrawek Polski sprawiedliwej i bogatej. Ich działalność gospodarcza nie kłóciła się z postawą patrioty, wręcz przeciwnie, wspomagała ją, a gdy trzeba było stanąć z bronią w ręku nie ociągali się nawet na chwilę.

Miłonice przeszły we władanie Walewskich za sprawą Michała kapitana Wojsk Polskich, poźniejszego pułkownika i dowódcy 2 Pułku Mazurów w Powstaniu Listopadowym, który zrazu był jedynie ich dzierżawcą, ale po ożenku z Konstancją Bagniewską nabył je od swojego teścia za 240 000 złp. Pochodził z bardzo nobliwej rodziny szlacheckiej, której przedstawiciele od pokoleń odgrywali pierwszoplanową rolę w łęczyckim i sieradzkim. Jego ojciec Bogumił Gabriel Colona Walewski, posesor dóbr w województwie sieradzkim, zaliczał się do urzędniczej elity tej hierarchii ziemskiej. Był ostatnim cześnikiem sieradzkim, zmarł 4 V 1814 r. Jeszcze dzisiaj w zbiorach muzealnych można podziwiać, kunsztownej roboty okazjonalny puchar kryształowy “kolejnik-wiwatowy”, bogato grawerowany i ozdobiony herbem Kolumna w spuściźnie po nim, niegdyś przechowywany w skarbcu dworskim w Miłonicach.

Przejęcie majątku przez Michała w warunkach dwuznacznej półniepodległości Królestwa Polskiego, oznaczała dla niego tyle, że jedyną sferą, gdzie mogła przejawiać się jego aktywność była wieś-ostoja polskości. Oznaczało to dla niego również, zerwanie z kurczowym trzymaniem się przeszłości i wejście na drogę praktykowania roli oświeconego gospodarza. Była to wówczas w łęczyckiem odosobniona postawa, inni ziemianie bali się widma bankructwa, niedostatku pieniądza, lenistwa chłopów, a przede wszystkim ryzyka. W tym duchu wychowywał swoich dwóch synów, a dla starszego Władysława przewidywał z czasem przejęcie rodzinnego majątku. Był to wybór nader trafny, jak pokazała nieodległa przyszłość. Dość monotonną chyba egzystencję w początkach rolniczego trudu potrafił Władysław wypełnić samodzielnymi studiami ekonomicznymi i agrotechnicznymi. Legły one u podstaw dobrobytu całej rodziny, gdy niebawem dane mu było zarządzać dobrami Miłonice, które szybko doprowadzić do rozkwitu. Nie licząc wysiłku i wiedzy, niezbędnych do osiągnięcia sukcesu, zdecydował się na doniosły eksperyment polegający na zastąpieniu pańszczyzny płatną robocizną oraz skomasowaniu i oddzieleniu gruntów dworskich od włościańskich. Dokonał tego lokując chłopów z Miłonic i Woli Nowskiej na gruntach folwarku Wymysłów zaś na ich pozostałej części, umieścił po 1864 roku, za dobrowolną ugodą bezrolnych, obdarowanych gruntami probostwa miłonickiego. W ten sposób z folwarku powstała wieś chłopska, licząca 46 zagród. Godna podziwu była też polityka inwestycyjna Walewskiego, który z rozmachem unowocześniał gospodarstwo, doprowadzającej je do stanu wzorowego porządku i zamożności. “ Liczny i wyborowy inwentarz, piękne i wygodne zabudowania gospodarskie, staranne gospodarstwo rolne i leśne wyróżniają zaszczytnie Miłonice śród okolicznych majątków”- pisał współczesny tamtym czasom autor.

Następcy Władysława okazali się jednak mało zapobiegliwymi gospodarzami, niwecząc dokonania poprzednika. Majątek został obciążony długami hipotecznymi, których nie były w stanie pokryć dochody z gospodarstwa. W tej sytuacji Towarzystwo Kredytowe Ziemskie wystąpiło w 1913 roku z wnioskiem o licytacje dóbr Miłonice, będących wówczas własnością Franciszka i Jadwigi z Walewskich małżonków Kochanowskich. Majątek nabył Władysław Szypowski. W 1928 r. dobra miłonickie liczące 216 ha ziemi kupuje Cecylia Wanda Elżbieta żona Stanisława Koneckiego. Małżonkowie Konneccy byli właścicielami Miłonic do 1939 roku.

Konieczność ratowania narodowej kultury

Walewscy jako zamożni ziemianie, a przy tym oddani zwolennicy pracy organicznej, wnieśli też swój znaczny wkład w rozwój kultury polskiej okresu popowstaniowego, otaczając ją świadomą ochroną i traktując tę powinność jako służbę dla kraju i obowiązek obywatelski. Władysław współfinansował pomnikowe wydawnictwo “Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” oraz wspomagał krakowską Akademię Umiejętności. Jego młodszy brat Cyprian skierował swoje całe zainteresowanie w stronę badania dziejów piśmiennictwa polskiego, uciekając w świat książek, gromadząc znaczny księgozbiór. Ogromną zasługą Cypriana Walewskiego było zgromadzenie, wysiłkiem całego życia pięknej i cennej biblioteki (liczącej blisko 10 tysięcy tomów). Wśród jej zasobów znajdowało się kilkanaście inkunabułów, prócz tego liczne rękopisy, ryciny, mapy i sztychy. Był nadto autorem wielu cennych traktatów z dziejów piśmiennictwa, w tym obszernej pracy o Marcinie Kromerze. Na badaniach Cypriana Walewskiego oparł swą pomnikową “Bibliografię Polską” Karol Estreicher.

Warto wspomnieć, że dokonania Cypriana Walewskiego zainspirowały jego bliskiego krewnego Kazimierza Walewskiego do zbierania dzieł sztuki, gromadzenia rodzinnych i narodowych pamiątek. Ambicją Kazimierza było przekształcenie dworu w Tubądzinie koło Sieradza w muzeum rodzinne i opracowanie monografii rodu Walewskich. W jakimś stopniu jego plany doczekały się realizacji w naszych czasach. W przejętym przez muzeum dworze w Tubądzinie urządzono ekspozycję wnętrz dworskich.

Powrót